Op 3 oktober 2003 werd de herziene wet op dierproeven van kracht dat het gebruik van mensapen zoals chimpansees, orang-oetans, bonobo's en gorilla's verbied voor medische experimenten. Het wettelijke verbod is een geweldig resultaat voor de dieren en de dierenwelzijn/rechten beweging. Chimpansees die jarenlang in het Biomedical Primate Research Center (BPRC) in gevangenschap hebben gezeten en ingezet werden voor experimenten, krijgen eindelijk hun welverdiende rustdag. Helaas zitten er in het BPRC nog 1250 tot 1600 apen zoals rhesusapen en marmosets. Ook deze dieren verdienen een wettelijke bescherming en geen pijnvolle dood.

Momenteel zitten 1250 tot 1600 Oude en Nieuwe Wereld apen, voornamelijk rhesus apen maar ook marmosets, gevangen in het proefdiercentrum BPRC. Het centrum zegt 200 tot 250 apen te gebruiken voor onderzoek met dodelijke afloop. De onderzoeksvelden van het BPRC bedragen Malaria, Aids, Hepatitus, artritis, Multipe Sclerose, tuberculose en transplantaatafstoting. Voor de apen zijn de experimenten pijnvol en lijden tot een zekere dood. In sommige experimenten is het niet mogelijk om de apen te verdoven en zijn dan ook geheel of gedeeltelijk bij bewustzijn tijdens de experimenten. In een tabel van voorspelde pijnen van primaten tijdens onderzoek in Nederland bevinden zich zes categorieën. Een beetje pijn, beetje pijn/gemiddeld, gemiddeld, gemiddeld/serieus, serieus en erg serieus. De experimenten op primaten in Nederland waren vooral terug te vinden in de laatste drie categorieën. Volgens deze cijfers uit 2001 van de Europese Commissie Health and Consumer Protection (*4) hebben primaten in Nederlandse laboratoria serieuze pijn tijdens experimenten. 50.8% van alle experimenten op Nieuwe Wereldapen zoals Marmosets zorgden voor serieuze pijn. 26.3% van alle experimenten op Nieuwe Wereldapen leverden gemiddelde pijnen op. Bij de Oude Wereldapen (rhesusapen en makaken) was de pijngrens van 33.3% van alle experimenten serieus. 26.3% was gemiddeld. Deze cijfers zijn verontrustend.

Zes instanties maakte gebruik van primaten voor dierexperimenten in 2001. In 2001 gebruikte de Erasmus Universiteit in Rotterdam 47 Oude Wereldapen en de Universiteit van Utrecht 105 Oude Wereldapen. Defensie gebruikte 6 apen voor slaap en alertheid management. In totaal gebruikte deze instellingen 158 apen voor experimenten. Het totale verbruik in 2001 lag veel hoger: 47 Nieuwe Wereldapen en 653 Oude Wereldapen. De RIVM in Bilthoven, Organon in Oss en het BPRC deelde het gebruik van 574 apen voor hun onderzoek in 2001 (*5). Het precieze aantal apen gebruikt door de laatste 3 instanties is niet bekent omdat zij geen jaarverslagen openbaar hoeven te maken. In 2003 zijn het RIVM, Organon en BPRC opnieuw goed voor 77.05% van al het onderzoek op primaten in Nederland.

Een groot aantal experimenten met serieuze pijnlijke gevolgen voor de apen in kwestie heeft plaats gevonden in het BPRC. Het BPRC heeft na maatschappelijk kritiek de leefruimte van rhesusapen aangepast en verbetert. Deze leefruimten zijn alleen beschikbaar voor de apen die gezond zijn en waar mee gefokt wordt. De apen waar op geëxperimenteerd worden zitten geïsoleerd (*6). Je kunt geen apen in groepen houden waarvan een aantal geïnfecteerd is met ziekten. Het gevolg voor de aap is natuurlijk wel dat hij/zij geïsoleerd wordt en dat aan alle natuurlijke behoeften, voor zover al mogelijk in gevangenschap, volledig aan voorbij gegaan wordt. Isolatie en gedwongen verwijdering kan lijden tot stress. Stress bij dieren kan de uitkomst van het experiment beïnvloeden, waardoor de proef onnauwkeurig wordt.

Rechten voor dieren is de essentie in ons pleidooi voor sluiting van het BPRC en alle proefdier- instellingen. Gedragsonderzoekers hebben vastgesteld dat dieren pijn kunnen lijden, emoties kennen zoals vreugde en verdriet en dat sociale familiebanden voor vele diersoorten de basis is voor hun welzijn (*7). Primaten in het BPRC lijden zowel fysiek als mentaal als gevolg van de gedwongen verwijdering uit de groep, het opgesloten worden in een kooi, menselijke aanrakingen, het niet kunnen uiten van hun natuurlijke gedrag en de vaak pijnlijke experimenten. Wanneer dieren zoals primaten gezien worden als levende wezens die kunnen lijden, dan is het gebruik ervan met wat voor doel dan ook een onrechtmatigheid en een inbreuk op het leven van het dier. Een groot gedeelte van de primaten die vastzitten in het BPRC zijn dan misschien wel gefokt met als doel het gebruik voor dierexperimenten of om de fokgroep te vergroten, dit neemt niet weg dat het dier kan lijden en zich niet automatisch aanpast aan de omstandigheden. Rhesusapen in het BPRC kunnen niet voldoen aan al hun natuurlijke gedragingen zoals de soortgenoten in het wild.

Rhesusapen (*8) zijn zeer sociale dieren die leven in groepen van 20 tot 180 dieren. De vrouwtjes zijn in de meerderheid ten opzichte van de mannen (2 tot 4 maal zoveel). De vrouwtjes staan hoger in rang en hierarchie is belangrijk. De groep deelt haar taken zoals apen die de wacht houden, en zij die voor de jongen zorgen. Terwijl mannetjes vaak met elkaar vechten leven de vrouwtjes eerder in harmonie. Het zijn actieve en luidruchtige dieren. Verschillende groepen rhesusapen vechten zelden, de zwakste groep vertrekt. De zeer intelligente rhesusjongen leert van de groep: wat je kunt eten en sociale en opvoedkundige vaardigheden. Een baby rhesusaap leert eerst van haar moeder. Wanneer het dier opgroeit komt hij/zij in een creche van verschillende jongeren terecht zodat hij/zij zich verder kan ontwikkelen. Rhesusapen vind je zowel in drukbevolkte gebieden als in de bergen. Rhesusapen bewegen goed op de grond en in bomen. De dieren houden van zwemmen en spelen graag in water.

Een gedragswetenschapper kwam tot het volgende opmerkelijke onderzoek ten aanzien van het gedrag van rhesus apen: Frans de Waal (1996) (*9) bericht over een experiment waarbij jonge rhesusapen en jonge beer- makaken vijf maanden lang samen moesten leven. Rhesusapen kennen een strakke hierarchie en vertonen onderling heftige agressie. Beermakaken zijn veel makkelijker en toleranter in de omgang met elkaar. Na conflicten komt het bij beermakaken drie keer zo vaak voor dat ze zich met elkaar verzoenen dan bij rhesusapen. Als gevolg van het samenleven met de beermakaken gingen de jonge rhesusapen zich langzamerhand ook vaker met elkaar verzoenen. Niet als een vorm van imitatie, maar door een meer fundamentele verandering in de manier waarop ze met conflicten omgingen. Het effect hield zelfs aan nadat de twee soorten weer uit elkaar gehaald waren.

Het bestuderen van dieren in hun natuurlijke omgeving zorgt voor meer begrip en kennis over hun gedragingen en levenspatronen. De reden waarom het BPRC primaten gebruikt is omdat ze zoveel overeenkomsten hebben met mensen. Mensen en apen hebben meer dan 50 miljoen jaar dezelfde voorouders gedeeld, een goede reden om apen te gebruiken aldus de American Society of Primatologist (ASP) (*10). Volgens de ASP worden rhesusapen ook gebruikt omdat deze apen de hersenen op dezelfde manier organiseren als mensen. Zijn dit niet juist goede redenen om geen primaten te gebruiken? Wanneer dieren zoveel overeenkomsten hebben met mensen, wordt het dan niet juist moreel onaanvaardbaar om hen nog langer op te laten draaien voor menselijke problemen? Het is de menselijke arrogantie ten top om andere levende wezens op te sluiten en gedwongen het onderwerp te worden van experimenten met dodelijke afloop. Het BPRC waakt over het leven en dood van 1250 tot 1600 apen in Rijswijk. Het BPRC offert deze wezens op voor menselijke ziekten zonder een waarborg op resultaat. Dr Christiaan Barnard, wetenschapper uit Zuid-Afrika die als eerste onderzoeker een harttransplantatie uitvoerde; Ik had twee chimpansees gekocht van een primaten centrum in Holland (BPRC). Ze leefden enkele maanden naast elkaar in gescheiden kooien voor ik er één als donor gebruikte. Toen we hem lieten inslapen in zijn kooi om hem voor te bereiden op de operatie, bleef hij hartverscheurend jammeren. We schonken er geen aandacht aan, maar het moet diepe indruk gemaakt hebben op zijn maatje, want toen we het lichaam overbrachten naar de operatiekamer, weende de andere chimp en was hij dagen ontroostbaar. De gebeurtenis maakte diepe indruk op mij. Ik zwoer nooit meer een experiment uit te voeren met zulke gevoelige dieren (*11).

93% van de Nieuwe Wereldapen zoals marmosets werden in Nederland gefokt in 2001 (*12). 87% van alle Oude Wereldapen (rhesusapen, makaken) die in 2001 gebruikt werden voor dier- experimenten, werden geïmporteerd door de landen Frankrijk, België, Nederland en Zweden (*12). Het BPRC fokt ook zelf met rhesusapen en importeert niet 87% van al haar apen, toch geeft dit cijfer wel aan dat ook het BPRC apen importeert uit het buitenland. Het BPRC koopt de rhesusapen uit China via de importeur RC Hartelust (*13). RC Hartelust BV is de enige importeur van apen in Europa vanuit de Chinese China National Scientific Export Coörporation. Hij levert onder andere dieren aan; Bayer, het Deutsche Primaten Zentrum ( DPZ) en Statens Mediska Institut (SMI) in Zweden. Bij het Biomedical Primate Research Center in Nederland laat hij zijn apen testen op onder andere Ebola, HIV en Hepatitis. Tevens was in oktober 2000 Peter Heidt, hoofd dieren van het BPRC, samen met RC Hartelust BV (*14) mee op zijn jaarlijkse uitstapje naar China om aldaar apenfokkerijen te bezoeken. Tijdens een transport op 26 januari 2005 verzorgd door RC Hartelust BV naar het Zweedse Smittskyddsinstitutet (Swedish Institute for Infectious Disease Control) zijn vier apen, macaca fascicularis, overleden. Vijftig in China gefokte apen zijn na hun quarantaine in Tilburg op transport gesteld naar Zweden. Bij aankomst bleken vier apen overleden. Volgens bronnen zijn de vier apen overleden doordat de kooien tijdens het 17 uur durende transport te dicht bij de verwarming van de bus hebben gestaan. De apen hebben tijdens het transport ieder 1 appel en geen water gekregen. In een officiële reactie aan het Zweedse onderzoeksinstituut laat de firma Hartelust weten volledig verantwoordelijk te zijn voor de dood van de apen. Op 28 januari 2005 heeft RC Hartelust BV alsnog vier makaken afgeleverd. Het Swedish Animal Welfare Agency heeft Hartelust BV aangeklaagd wegens dierenmishandeling, overtreding van de dierenwelzijnswet en niet naleving van EU regelgeving. De Nederlandse autoriteiten hebben inmiddels een brief ontvangen waarin toelichting staat over de aangifte (*13).

In een groot aantal landen is het niet meer toegestaan om primaten aan te kopen die uit het wild zijn gevangen. Nu worden nog steeds apen gevangen in Mauritius, Birma, China, Vietnam en Tanzania. Met deze dieren wordt gefokt en de jongen worden verkocht aan proefdiercentra. In de natuur in Beijing, China (*8) leeft een populatie van 150.000 rhesusapen.

In China bestaat er geen (dierenwelzijns) wetgeving voor de fok, vang en verkoop van apen. Uit de Primate Laboratory Newsletter uit 2001 blijkt dat het grootste gedeelte van Oude Wereldapen zoals rhesapen afkomstig zijn uit bronnen die niet gedekt worden door regelgeving van de Europese Unie (*13). De apen zitten opgesloten in immense fokkerijen onder erbarmelijke omstandigheden (*14). Door gesjoemel met documenten worden oa. ook apen verkocht alsof ze in gevangenschap geboren zijn, terwijl ze in het wild gevangen zijn (*15). Het vangen van primaten in de vrije natuur en ze vervolgens opsluiten en gebruiken voor de fok zorgt voor een enorme stress, wat de dieren dan ook fataal kan worden. De vangst van grote aantallen primaten uit het wild kan het voortbestaan van de soort in gevaar brengen (*16). Vanwege het gebrek aan regelgeving is China heel populair bij malafide handelaren en wetenschappers die zo strikte regelgeving willen omzeilen.

Het transport van de primaten is stressvol. Twee tot drie weken voor aanvang van het vertrek worden de apen geïsoleerd en in kooien gestopt (*15). De apen worden voor het transport in kratten van 0.6m bij 0.7m bij 0.8m gestopt (afhankelijk van de soort). Tijdens de reis worden de dieren onthouden van goede verzorging en water en eten voor een lange periode. Naast de basisbehoeften hebben de in kratten gestopte primaten ook te maken met enorme temparatuur-en luchtverschillen in het vliegtuig, en onbekende geluiden. De reis duurt zelf minimaal 36 uur maar loopt vaak uit tot meer dan 50 uur vanwege het laden en lossen, medische controle en douane. Het is dan ook geen wonder dat een aantal dieren tijdens het transport de reis niet overleven. De rhesusapen van Hartelust BV worden naar Frankfurt gevlogen en naar het BPRC gereden om daar in quarantaine gesteld te worden. Deze rhesusapen worden vervolgens weer ingezet voor experimenten zoals het transplanteren van varkensnieren in een apenlichaam.

Het BPRC stelt de discussie rondom dierproeven als een keuze tussen mensenrechten en dierenrechten. Sommige wetenschappers versimpelen de discussie door te stellen dat je een keuze hebt tussen het leven van een muis of die van je moeder, of in dit geval het leven van een rhesusaap of het leven van je moeder. Onderzoeker van de Universiteit van Leiden Jon Van Rood maar het is heel simpel: zonder apen geen vaccin tegen malaria. En als je weet dat elders op de wereld honderdduizenden baby's krijsend liggen dood te gaan, vind ik het rot voor die 5 apen maar dan doe ik het onderzoek wel (*17). In werkelijkheid is er helemaal niet zo'n keus. En de dieren die gebruikt worden hebben ook nooit een keus gehad. Ondertussen heeft het BPRC naar schatting 12.250 primaten gedood sinds de oprichting in 1956 en een veelvoud hiervan gevangen gehouden. Van Rood zou een eerlijker gang van zaken hebben voorgesteld als hij tot de volgende uitspraak was gekomen; als je weet dat er honderdduizenden baby's krijsend liggen dood te gaan vanwege een gebrek aan gezondheidszorg in de derde wereld, en gebrek aan voeding en veilig drinkwater, dan moet daar meer geld voor uitgetrokken worden. Het onderzoek op rhesusapen naar een vaccin tegen malaria verloopt traag en de uitkomst is onzeker. Mocht er in het BPRC een veelbelovend vaccin gevonden worden, dan moet het eerst nog klinisch getest worden op mensen en blijft de uitkomst onzeker omdat mensen anders reageren op stoffen dan dieren. Ook is er een grote verscheidenheid aan mensen onderling, de afkomst, leeftijd, geslacht en gezondheid hebben allemaal invloed op de werking van een mogelijk vaccin. Het onderzoek naar malaria kost alleen al in Nederland miljoenen en zou misschien beter gestopt kunnen worden in de landen zelf om de gezondheidszorg daar op poten te zetten.

Wanneer je de materie nader bekijkt liggen de zaken er net iets anders voor dan het BPRC voorstelt. Zo hebben oa. de farmaceutische bedrijven Novartis (*18) en Glaxo Smithkline medicijnen tegen malaria (*19). Deze medicijnen zijn echter te duur voor de vele slachtoffers in de derde wereld. Zij zijn aangewezen op een goedkoper medicijn dat slechts bij één op de vier mensen werkt. In plaats van een vaccin ontwikkelen is het veel voor de hand liggender om deze bedrijven via wetgeving of publieke druk te dwingen om het patent op deze medicijnen af te staan aan derde wereldlanden, zodat de medicijnen goedkoop ontwikkeld kunnen worden en betaalbaar zijn. Daarnaast is malaria altijd te genezen wanneer je er op tijd bij bent (*20). Helaas zijn er geen goede gezondheidsvoorzieningen aanwezig voor mensen in de derde wereld waardoor zij onnodig sterven. Wetenschappers zijn ook steeds vaker gebonden aan geldelijke beperkingen. Onderzoeksinstellingen zijn dan genoodzaakt om hun onderzoek te verkopen als belangrijk en noodzakelijk. Ab Osterhaus, wetenschapper bij de Erasmus Universiteit in het boek de slag om de chimpansees: Een zielig verhaal met een foto in De Telegraaf heeft veel meer impact dan een artikel in de wetenschapsbijlage van NRC Handelsblad. Ik maak er zelf trouwens ook gretig gebruik van. Als ik een pleidooi houd voor extra middelen voor de aanpak van influenza, aarzel ik niet de verschikkingen van een wereldwijde uitbraak te schilderen. En het werkt, want het geld komt er. Angst is functioneel (*21). Het BPRC probeerde in 1996 het onderzoeksveld Creutzfeldt-Jacob binnen te halen in een open brief aan het gerenommeerde tijdschift Nature. Het BPRC wilde chimpansees onderwerpen aan: Intra-cerebrale injectie van BSE hersenen en rundvlees en het toedienen van hersenen en vlees van geïnfecteerde koeien en mogelijk zelfs melk via de huid, de aderen en … de orale route. De menselijke variant van BSE, Creutzfeldt-jacob, was het middelpunt van de belangstelling wat dus zou kunnen resulteren in lucratieve onderzoeksgelden. Anno 2005 is het BPRC niet meer afhankelijk van zulke oproepen omdat het primatencentrum overheidsgeld ontvangt. Het BPRC zal wel dit geld en het onderzoek op primaten moeten verantwoorden. Het BPRC doet dit door te wijzen op de menselijke tragedie in Azië en Afrika en daarmee de noodzaak van dierproeven. Hierbij volledig voorbijgaand aan een analyse van de daadwerkelijke problemen in deze continenten en de (levens)behoefte van primaten. Het BPRC heeft een rotsvast geloof in het nut van het gebruik van primaten voor onderzoek. Naar buiten toe werpt het BPRC zich op als de redder der mensheid. In werkelijkheid hebben derde wereldlanden meer behoefte aan een directe investering in gezondheidszorg en kennis, gekoppeld aan voldoende voedsel en veilig drinkwater. Mensen als Bontrop en Van Rood zijn met hun expertise en kennis broodnodig in deze landen. Daarentegen verdedigen zij het gebruik van primaten op zoek naar vaccins waar het nog maar afwachten is of die ook daadwerkelijk aanslaan bij de mensen aldaar. Deze methode is omslachtig en niet van deze tijd. Viroloog Goudsmit (*3) noemt het gebruik van dieren een gok en wetenschappelijk onderzoek afhankelijk van toevalstreffers. Is dit de wetenschappelijke basis waarop het BPRC het gebruik van primaten kan verantwoorden?

Af en toe wijzen de wetenschappers ook op de gezondheid van actievoerders of in het geval van Jon van Rood dat dezelfde mensen die tegen dierproeven zijn, ook veilige geneesmiddelen voor hun kinderen eisen (*17). Natuurlijk eisen ook dierenrechten activisten en dierenbeschermers veilige geneesmiddelen voor hun kinderen. En ook dierenbeschermers hebben vaders, moeders, ooms en tantes, kennissen, collega's en vrienden die kunnen lijden aan kanker, Aids en reuma. Wij willen allemaal veilige geneesmiddelen maar niet ten koste van dieren en onze eigen gezondheid. De huidige berichtgeving rondom bijwerkingen van medicijnen zijn dan ook allerminst hoopgevend. Jaarlijks sterven alleen al in Nederland 3500 tot 4000 mensen aan de bijwerkingen van medicijnen, dat zijn ongeveer 10 mensen per dag. In het Pharmaceutisch Weekblad van April 2002 staat een onderzoek beschreven van de apothekers Beijer en de Blaey. Ze zijn werkzaam bij het Wetenschappelijk Instituut van de Nederlandse Apothekers (WINAp). Uit hun onderzoek waarbij ze 62 onderzoeken uit de hele wereld (waaronder 2 Nederlandse) bekeken, blijkt dat er in Nederland ongeveer 200 mensen per dag in een ziekenhuis worden opgenomen vanwege de bijwerkingen van geneesmiddelen. Dat komt neer op 90.000 ziekenhuisopnames per jaar. Het gaat met name (20%) om mensen boven de 65 jaar. Medicijnen die allemaal getest zijn op dieren, waaronder ook een gedeelte op primaten. Lareb (*22), een instantie die de bijwerkingen van medicijnen bij houdt in het jaarraport van 2003: sommige bijwerkingen zijn zeldzaam maar kunnen wel heel ernstig zijn. Voorbeelden van dit type bijwerkingen kunnen zijn: leverschade, ernstige bloedafwijkingen, ernstige huidziekten en ernstige spierziekten. Deze bijwerkingen zijn niet voorspelbaar en in de praktijk moet blijken of ze bij een bepaald geneesmiddel kunnen optreden.

Medicijnen die veilig lijken in apen maar levensgevaarlijk blijken te zijn voor mensen is een terugkerend ritueel. Ook uit het jaarraport van Lareb: Infliximab is een blokker van tumor necrose factor alfa (TNF alfa). Het is goedgekeurd voor behandeling van de ernstige vormen van reumatoide artritis en de ziekte van crohn. Remming van TNF alfa verhoogt echter de vatbaarheid van infecties, waaronder tubercolose. Lareb ontving een melding van listeria meningitis bij een vrouw met de ziekte van Crohn. Deze infectie werd 14 dagen na de eerste infliximab toediening vastgesteld. Kort voor de melding publiceerde FDA geaffileerde onderzoekers een overzicht van Listeria infecties bij gebruik van infliximab en etanercept bij 25 patiënten. Acht patiënten waren overleden, twee patiënten waren nog niet hersteld, 1 patiënt was hersteld met neurologische restschade en vijf patiënten waren volledig hersteld (*22). Reumatoide artritis is ook het werkterrein van het BPRC. Bontrop in dierennieuws (*23): ¨Het primatencentrum heeft vooral een filterfunctie. Middelen die in het laboratorium nog veilig leken, komen er bij ons niet door¨ (*23). Bontrop beschouwt de filterfunctie als belangrijkste bestaansreden. Onderzoek op primaten, en daarna klinische tests op een kleine groep mensen, kunnen niet uitsluiten dat mensen sterven aan de bijwerkingen van een medicijn. Ondanks het feit dat primaten grote overeenkomsten hebben met mensen, zijn de verschillen ook dermate groot dat er grote risico's bestaan met de mogelijke schadelijke gevolgen voor mensen. Dezelfde medicijnen testen op verschillende primatensoorten kunnen ook verschillende testresultaten als uitkomst hebben. Zo is een medicijn in het BPRC afgekeurd na een test op chimpansees, terwijl het medicijn was goedgekeurd op rhesusapen. Het onderzoek op dieren kun je dan ook bestempelen als een gok die zowel goed kan uitpakken als zeer schadelijk. De vraag is of we dat risico willen nemen en we naar ons zelf toe kunnen blijven verantwoorden om daar miljoenen dieren voor op te offeren.

Dierexperimenten zijn zelden verplicht via wetgeving. Er zijn een aantal gevallen waarbij de wet dierexperimenten verplicht stelt, maar over het algemeen stelt de wet dat een bedrijf een hoeveelheid aan testdata moeten kunnen voorleggen voordat een produkt op de markt mag verschijnen. Er is geen standaard methode die verplicht is gesteld om testdata te verkrijgen. Omdat dierproeven al zolang worden uitgevoerd en de reguliere autoriteiten die testdata moeten goedkeuren eerder testdata van dieren accepteren dan testdata verkregen door alternatieven, valt de wetenschapswereld en de industrie steeds weer terug op dierproeven. De wetgeving, testomschrijvingen en de houding van de autoriteiten die goedkeuring moeten geven, zullen allemaal veranderd moeten worden om dierproefvrije testmethoden te accepteren. Joost Ruitenberg, die in de raad van het Bestuur van het BPRC zit, Ik wilde weten wat de wetgeving zegt over het gebruik van primaten in biomedisch onderzoek. Is het wel zo dat nieuwe geneesmiddelen per sé moeten worden getest op apen? Het gekke is: daar is nergens iets over te vinden. Anders dan ratten en honden worden primaten nergens genoemd als proefdieren. Het is een vanzelfsprekenheid, maar het staat in geen enkele Nederlandse of Europese wet of richtlijn(*24).

Er zijn meer dan 450 alternatieven voor dierproeven, ondanks de éénzijdige belichting van de wetenschap, industrie en regeringen over het nut van dierexperimenten. Nederland stelt momenteel een schamele 300.000 euro ter beschikking voor onderzoek naar alternatieven voor dierproeven. Een half miljard euro wordt geïnvesteerd in de wetenschap, waaronder ook projecten van wetenschappers die dieren gebruiken. Op zo'n manier neem je de drie V's, vervanging, verfijning en vemindering van dierproeven (*25) niet serieus. De wetenschapswereld gebruikt al meer dan 100 jaar dieren. Zij houden vandaag de dag nog steeds krampachtig vast aan het gebruik van een dierenlichaam om de reacties op ingrepen en toegediende stoffen op oa. het immuumsysteem te bestuderen. Wat jaarlijks het leven kost van zo'n 150 miljoen proefdieren wereldwijd, waaronder 65.000 primaten. Het BPRC heeft de beschikking tot een Alternatieven Centrum net zoals een andere primatenverbruiker RIVM in Bilthoven. Hebben deze alternatieven centra en het beleid van de overheid ten aanzien van alternatieven daadwerkelijk tot doel om dierexperimenten te vervangen, of is hun doel slechts het gemor in de samenleving te verstommen? We hopen het eerste, we zijn bang voor het laatste. Een aantal ziekten die voorkomen in de Westerse wereld zijn welvaartziekten. Vanuit de ziektekosten verzekeraars wordt de roep steeds luider om gezonde levenswijzen te belonen (en het kosten pakket van ongezonde levenshoudingen te verhogen). Het besef dat ongezonde voeding, het overmatig gebruik van verslavende genotsmiddelen en factoren als stress en milieuvervuiling een grote invloed hebben op onze gezondheid is groeiende. Deze ziekten kunnen voorkomen of ingedamd worden door het aanpassen van onze levenswijze. Voeding blijkt een belangrijke factor in de ontwikkeling van rheumatoide artritis, onderzoeksgebied van het BPRC. Velen stellen een verbetering vast in hun toestand wanneer zij zuivelprodukten, citrusvruchten, tomaten, eierplanten en bepaalde andere voedingsmiddelen vermijden. Klinische onderzoeken (*26) hebben uitgewezen dat vegetarische diëten de symptomen van reumatische artritis kunnen verbeteren. De Hartstichting (*27) zette een publieke campagne op onder de titel het leven is hart? Zorg er goed voor, met als bedoeling een gezonde levensstijl te promoten om hart-en vaatziekten te voorkomen. Hart-en vaatziekten staat in de top drie van doodsoorzaken in Nederland. Historici wijten de toename van de gezondheid van mensen in de westerse wereld voornamelijk aan verbeterde voeding, hygiëne en andere gedrags-en omstandigheidsfactoren. Vele van de meest belangrijke vooruitgangen in de gezondheidszorg kwamen voort uit het bestuderen van menselijke studies zoals anastesia, bacteriologie, microbe theorie, stethoscoop, morphine, radium, peniciline, kunstmatige ademhaling, antiseptics, de CAT, MRI en PET scan, de ontdekking van het verband tussen cholesterol en hartziekten en tussen roken en kanker, de ontdekking van x-stralen, en de isolatie van het virus dat Aids veroorzaakt. Dierproeven speelden geen rol in deze ontwikkelingen (*28). Het bedrijf Xceleron heeft een methode ontwikkeld dat microdosing genoemd wordt. Via klinische testen krijgt een groep mensen een hele kleine hoeveelheid van een nieuw medicijn binnen, om te kijken hoe het lichaam op deze stoffen reageert. De hoeveelheid is dermate klein dat het geen gezondheidsrisico met zich mee brengt maar wel aangeeft hoe het lichaam reageert. Bij een recent onderzoek werkte de microdosing bij drie van de vier testen, terwijl deonderzoeksvelden gekozen waren waarbij van te voren gedacht werd dat microdosing niet erg succesvol zou zijn (*29).

In Afrika heeft 20 tot 40 procennt van de bevolking Aids. Het BPRC injecteerde Aids in een groep chimpansees in 1982, toen nog weinig bekend was over Aids. Geen van de chimpansees werd ziek. Ronald Bontrop, directeur van het BPRC. Dankzij onderzoek aan chimpansees is de kennis over Aids erg toegenomen. De grote genetische gelijkenis tussen mens en chimpansee maakt deze dieren tot uiterst belangrijke diermodellen om resistentie te bestuderen. In zijn algemeenheid durf ik te stellen dat als er een aidsvaccin komt, dit mede het gevolg zal zijn van het onderzoek in non-humane primaten (*30). In het boek De slag om de Chimpansees blijken een aantal wetenschappers een hele andere kijk te hebben op het Aids onderzoek. Jaap Goudsmit voormalig onderzoeker van het Amsterdams Medisch Centrum: Er was geen enkel argument meer over om de chimpansees te gebruiken. Ik ben er meteen mee opgehouden toen bleek dat de dieren niet ziek werden. Ik heb in de vroege jaren tachtig besloten dat chimpansees geen enkele bijdrage kon leveren aan het Aids onderzoek. Dat was anders met de rhesusapen. Die gingen dood aan een vergelijkbaar virus. Maar ook daar hielden we ons in Amsterdam nauwelijks mee bezig. Het was niet meer nodig. De vraag was hoe mensen ziek werden van het virus. Hoe kan het dat sommige mensen na een half jaar ziek worden en anderen na 10 jaar? Omdat we voldoende materiaal van mensen hadden, waren dieren niet meer nodig (*31). Ook Peter Bentvelzen, onderzoeker van het BPRC heeft een hele andere mening dan directeur Bontrop: Naar (chimpansee) Coen werd op dat moment eigenlijk niet meer omgekeken. Het dier zat er, maar niemand wist goed wat we ermee aan moesten. In alle eerlijkheid; zijn besmetting heeft niets opgeleverd. Ik kan met de beste wil van de wereld niets verzinnen waarvan ik kan zeggen: het heeft informatie opgeleverd dat kan bijdragen aan het Aidsonderzoek (*32).

De werkelijke reden waarom het BPRC Aids als onderzoeksveld naar Rijswijk haalde formuleert Schellekens, Directeur van het Gemeenschappelijk Dieren laboratorium in Utrecht als volgt; In de jaren 80 stond Aids volop in de belangstelling. Er was verschikkelijk veel geld beschikbaar. Onderzoekers speelden daarop in. Onderzoek dat slechts zeer margimaal met de ziekte te maken had, kreeg alsnog het predikaat Aidsonderzoek opgeplakt. Er is op grote schaal gefraudeerd met slonzig onderzoek in die jaren. Als financiering uit politieke overwegingen gebeurt, slipt er vaak tweederangs onderzoek doorheen (*33). Het BPRC heeft de chimpansees ingezet om de riante financierings- stromen voor Aids binnen te halen. Het onderzoek naar infectieziekten stelde feitelijk weinig voor. Een aantal dieren werd besmet en diende als testmodel voor nieuwe vaccins. De dieren werden er niet ziek van. Ze kregen af en toe een prikje. Dat leverde miljoenen op. De kolonie (chimpansees) was een melkkoe, aldus Schellekens (*34).

Schellekens gaat verder na de uitbraak van Aids zijn de primatencentra enorm gaan fokken. Als gevolg daarvan zitten we nu met een overschot van 2000 chimpansees in de Verenigde Staten en Europa. Apen spelen geen rol in de ontwikkeling van antivirale middelen. Ik zit zelf in het college ter beoordeling van nieuwe geneesmiddelen tegen Aids. Wij houden op geen enkele wijze nog rekening met een bijdrage uit primatenonderzoek (*33). Bontrop publiceerde in Nature in 2002 een theorie over de chimpansees. Zij zijn immuum voor Aids omdat ze een uitbraak miljoenen jaren eerder hebben overleeft. Een reden volgens Bontrop om het onderzoek op apen voort te zetten. Schellekens Ze draaien de vraag om. Eerst worden de chimpansees besmet om ons te helpen een medicijn te ontwikkelen. Als blijkt dat de dieren niet ziek worden, moeten ze ons leren hoe we resistent moeten zijn. Dat is wetenschappelijk opportunisme (*34). Anno 2007 is de gouden tijd van geldstromen naar Aidsonderzoek grotendeels opgedroogd en is de kennis over Aids enorm toegenomen door het ziektebeeld in mensen te bestuderen. De miljarden - stroom van de Europese Commissie in 1987 voor Aidsonderzoek wordt vervangen door voorlichting en preventie. Daarentegen vindt het BPRC het nog steeds nodig om apen te besmetten en op ze te experimenteren. Jaap Goudsmit, tegenwoordig werkzaam bij Crucell. In de jaren tachtig was er veel hoop dat er een vaccin te maken was. Het heeft wel 7 of 8 jaar geduurd voor we in de gaten hadden dat het zo niet werkte met Aids. Antistoffen werken alleen tegen in het laboratorium gekweekte virus. Niet tegen die virusstammen die jou en mij bedreigen. Dat zorgde voor een vertraging van vijf jaar. Toen ontdekten we eigenlijk dat geen enkel vaccin werkte. Dat was triest, want daar was eigenlijk iedereen naar op zoek (*3). Het blijft allemaal een beetje behelpen, verzucht Goudsmit. We zoeken nu naar een antwoord op de vraag waarom het niet lukt een vaccin te ontwikkelen. In het beste geval komt daar een matig werkend vaccin uit dat een beetje beschermd. Dat kan nog heel lang duren (*3).

Het BPRC heeft anno 2007 geen bestaansrecht meer. Menselijke ziekten dienen bestreden te worden via adequate hulp aan mensen in nood. Medicijnen en vaccins dienen gevonden te worden via alternatieven en klinische studies op mensen. Dieren reageren heel anders op stoffen dan mensen waardoor medicijnen verkregen via dierproeven levensbedreigend kunnen zijn. De 1250 tot 1600 apen in het BPRC zijn levende voelende wezens die met respect behandeld dienen te worden. Sluiting van het BPRC bespaart de Nederlandse regering en de Europese Unie 7 tot 10 miljoen euro per jaar.

Voormalig directeur van European Centre for the Validation of Alternative Methods (onderdeel van de Europese Commissie) Prof. Michael Balls in 1995; Indien er besloten zou worden om met het gebruik van niet-humane primaten in Europese laboratoria te stoppen, zeg vanaf het jaar 2005, dan geloof ik dat dit een haalbaar doel is zonder daarmee het wetenschappelijke biomedische onderzoek of de veiligheid van vaccins, medicijnen of andere producten die nu op primaten worden getest op een negatieve wijze te beïnvloeden.

Anno 2007 is door de gemeente Rijswijk een convenant ondertekend ten behoeve van woningbouw. Opmerkelijk hieraan is, dat dit de lokatie betreft waarnu het huidige BPRC gevestigd is. Volgens dit convenant zal het BPRC plaats moeten maken voor woningbouw in 2015. Dit is intressante voor de onlangs opgestartte campagne van de Anti Dierproeven Coalitie. Deze organisatie heeft middels hun acties, en de bijval van ondergrondse activiteiten, ervoor gezorgd dat Sciencelink, een dierproefcentrum wat zou worden gebouwd in Venray, is tegengehouden. De Anti Dierproeven Coalitie heeft nu de spotlights gezet op het BPRC en is vast besloten de bouw van een eventueel nieuw BPRC te voorkomen. Het BPRC is tevens het grootste primatencentrum in Europa, sluiting van deze apenhel zouden een tal van apen bespaard worden.

1. T-cell-specific immunosuppression results in more than 53 days survival of porcine islets of langerhans in the monkey. Rijkelijkhuizen JK, Haanstra KG, Wubben J, Tons A, Roos A, van Gijlswijk-Janssen DJ, Ringers J, Bouwman E, Jonker M. Department of Surgery, Leiden University Medical Centre, Leiden, The Netherlands. 2003. link
2. Prevention of kidney allograft rejection using anti-CD40 and anti-CD86 in primates. Haanstra KG, Ringers J, Sick EA, Ramdien-MurliS, Kuhn EM, Boon L, Jonker M. Biomedical Primate Research Centre, Rijswijk, The Netherlands. 2003. link
3. Patrick Meershoek, De slag om de chimpansees. Pagina 189. 2005.
4. European Commission - The welfare of non-human primates used in research. 2002. link
5. Keuringsdienst van Waren. Zodoende 2001 en 2003. link (PDF)
6. Voorbeelden van kooien voor primaten te vinden op de website: http://www.primateproducts.com.
7. Bodylanguages & Noises, understanding what has been said? Cheri Chambers. link
8. Singapore Zoological Gardens Docents 2000 & University of Michican Museum of Zoology. link
9. Informatie van de site van prof. dr. Otto M.J. Adang. Lector Openbare orde en gevaarbeheersing aan de politieacademie te Apeldoorn. link
10. Informatie van de website van de American Society for Primatologists (ASP) link
11. Dr Christiaan Barnard, The Second Life. 1993.
12. Laboratory Primate Newsletter. 2005. link
13. Informatie van de website http://ww.stopdevivisectieindustrie.org
14. DPZ aktuall, Deutsches primatenzentrum. link (PDF)
15. Fourth World Congress. Ethical issues in primate research. 2004. link (PDF)
16. Confention on international trade in endangered species of wild fauna and flora. link
17. Patrick Meershoek, De slag om de chimpansees. Pagina 96. 2005.
18. Novartis commitment to the fight against malaria. link
19. The Glaxosmithkline African Malaria Partnership. link
20. Leiden University Medical Center - parasitology. link
21. Patrick Meershoek, De slag om de Chimpansees pagina 132. 2005.
22. Lareb.Nederlands Bijwerkingen Centrum. http://www.lareb.nl
23. Nieuws en actuele informatie over dieren. link
24. Patrick Meershoek, De slag om de chimpansees. Pagina 98. 2005.
25. Dierexperimentencommissies - deskundig oordeel over dierproeven. 2004. link (PDF)
26. H Müller et al. Fasting followed by vegetarian diet in patients with rheumatoid arthritis: a systematic review. Scand J Rheumatol 2001 30: 1-10.
27. Informatie van de website van de Hartstichting. http://www.hartstichting.nl
28. Informatie van de website van Peta. http://ww.peta.org
29. Human guinea pigs speeds up drug development. New Scientist. 9-15 april 2005.
30. Patrick Meershoek, De slag om de Chimpansees pagina 159. 2005.
31. Patrick Meershoek, De slag om de Chimpansees pagina 177. 2005.
32. Patrick Meershoek, De slag om de Chimpansees pagina 178. 2005.
33. Patrick Meershoek, De slag om de Chimpansees pagina 188. 2005.
34. Patrick Meershoek, De slag om de Chimpansees pagina 55. 2005.

Feiten:

• Het Aids fonds stelt in een persbericht dat 5.3 miljoen mensen

dringende behoefte hebben aan Aids-remmers. Inmiddels kost een Aidsbehandeling in ontwikkelingslanden inclusief medicijnen en alle zorg eromheen gemiddeld ongeveer 400 euro per jaar. Het BPRC krijgt jaarlijks 10 miljoen euro aan subsidies van de Nederlandse overheid en de Europese Unie. 25.000 mensen zouden dus direct geholpen kunnen worden met deze subsidies..

• De publieke opinie is voor sluiting van het BPRC. De Dierenbescherming heeft in een week tijd circa 14.000 protestmails (totaal 20.000) doorgestuurd aan minister Hermans (OC&W) voor sluiting van het BPRC. Ter vergelijking: De MKZ-crisis leverde 12.000 protestmails op (04-03-2002).

• De Haagsche Courant plaatste een stelling op haar website: wel of

geen sluiting van het BPRC. In totaal reageerden 262 lezers op de stelling. Daarvan kozen 197 (75,2 procent) voor sluiting van het BPRC. Ruim eenvijfde (57 stemmers) pleitte voor openhouden (14-03-2003).

• Uit een onafhankelijk opinieonderzoek dat onlangs door Intomart GfK

in opdracht van de Dierenbescherming is uitgevoerd, blijkt dat maar liefst 67 procent van de bevolking dierproeven, voor welk doel dan ook, afwijst als dieren daar ernstig onder lijden. Andere opvallende resultaten zijn dat ruim 82 procent van het publiek wil dat er meer informatie over dierproeven beschikbaar komt en 78 procent van de bevolking vindt dat de overheid meer geld moet stoppen in de ontwikkeling van alternatieven voor dierproeven (25-03-2004). http://www.dierenbescherming.nl/media/def_rapport.pdf

• En de politiek in 2000? Zij besloten om jaarlijks miljoenen euro's subsidie aan het BPRC te geven. Behalve de SP waren alle partijen voor het openhouden van het BPRC. Merkwaardig dat een partij als GroenLinks, die notabene pleiten voor dierenrechten in de grondwet, zich uitspreken VOOR het openhouden van het beruchte apencentrum. (In 2007 is natuurlijk ook Partij voor de Dieren voor sluiting van het BPRC)

(Bron: Anti Dierproeven Coalitie, http://www.stopdierproeven.org)

Categorie: Dierproeven | Scripties